Home           contact

Aandacht voor de mens en menswording

Artikel 4

Uit de serie over ‘Samenleving in Balans’,

door Iskander Derkse.

Deze reeks van artikelen is geschreven in het kader van de stage van Iskander Derkse, vanuit de opleiding Global Comparative Governance en in opdracht van Suzanne Pepping


"Erkenning is een belangrijk begrip voor verandering. Van iemand iets eisen zonder erkenning is vernederend."

Michaël Derkse, Arca Visie. Het boekje, 01-10-2011’


Op 4 augustus vorig jaar explodeerde, als gevolg van een brand in een nabije loods, 2.750 ton ammoniumnitraat in de haven van Beiroet. Door de explosie verloren 181 mensen hun leven, raakten ongeveer 5.000 mensen gewond en verloren 300.000 hun huis. Eén verhaal in het bijzonder raakte me en dat is het verhaal van Ahmad. Ahmad woonde in Beiroet met zijn vrouw en vier dochters. Enkele jaren daarvoor waren ze de oorlog in Syrië ontvlucht om in Beiroet een nieuw leven op te bouwen. Toen de explosie plaatsvond was Ahmad ergens in de stad. Zijn vrouw en hun vier dochters waren thuis, in een wijk vlakbij de haven. Direct na de explosie haastte Ahmad zich naar huis. In wat ooit de huiskamer was trof Ahmad het lichaam van zijn oudste dochter aan. De lichamen van zijn jongste dochter en zijn vrouw werden met hulp van reddingmedewerkers onder het puin vandaan gehaald. Zijn een na jongste dochter werd na 11 uur onder het puin vandaag gehaald, volledig bij bewustzijn maar zwaargewond aan beide benen. Alleen zijn een na oudste dochter kwam vrijwel ongeschonden uit het huis.

Je vraagt je nu misschien af waarom ik op deze manier met de deur in huis val. Het waarom heeft twee ‘daaroms’. Ten eerste, ik zal het maar eerlijk zeggen, om je aandacht op te eisen en te vestigen op het nu en wat je gaat lezen. Ik maak mij geen voorstellingen bij het belang van dit artikel of zelfs maar de hele reeks. Echter, hetgeen waar ik over schrijf, of ik dat nou goed doe of niet, is zeker belangrijk. Voor jou en voor mij. Ten tweede hoop ik met dit verhaal in jou de kwaliteiten aan te spreken waar dit artikel over gaat: mededogen en dienstbaarheid. Net als de andere individuele kwaliteiten zijn het deze universele kwaliteiten die in ieder aanwezig zijn. Ze kunnen ons, als individu en als samenleving, behoeden voor een ramp of ons helpen om een ramp te doorstaan.

Uiteraard is er voor elke individuele kwaliteit een grond in de samenleving. Voor mededogen is dat gezondheidszorg. Voor dienstbaarheid is dat economie. Zowel de individuele kwaliteiten als de gronden sluiten goed bij elkaar aan en de essentie van hun betekenis kan dusdanig worden verpakt, dat ik ze in dit artikel samen beschrijf.

Gronden en kwaliteiten in de Audicratie


Mededogen als individuele kwaliteit

In artikel 1 van deze reeks wordt mededogen genoemd als ingrediënt van onze vrije wil. Dat wil zeggen dat mededogen iets is wat huist binnen ieder van ons en deel uitmaakt van ons gedrag wanneer dit gedrag voortkomt uit wie we echt zijn. Er gaat een oprechtheid uit van mededogen die alleen uit vrije wil kan ontstaan. Mededogen als individuele kwaliteit is van nature in ons aanwezig, maar wanneer we deze kwaliteit bewust ontwikkelen kan mededogen een manier zijn om je bewust in de schoenen van een ander te plaatsen, ongeacht hoezeer deze persoon op jou lijkt en wat je van hem of haar vindt.

Mededogen is een meevoelen met ons Zelf en een ander. Het is meevoelen met wat een ander voelt wanneer deze iets meemaakt of heeft meegemaakt. In de meeste gevallen beperkt mededogen zich tot het in staat zijn van begrijpen hoe iets voor een ander is geweest in emotioneel opzicht. Maar mededogen kan zich ook voordoen in het direct overnemen van de gevoelens van een ander, wanneer de ander iets heftigs meemaakt bijvoorbeeld. In deze gevallen delen we de emoties van een ander zonder dat we dezelfde ervaring hebben gehad.


Het onderscheid tussen mededogen en medelijden met jezelf

Omdat mededogen erg lijkt op medelijden is het belangrijk om je bewust te zijn van het verschil tussen de twee. Michaël zegt hier niets over, niet voor zover ik kon vinden althans en gezien de grootte van het zoekgebied kan ik niets uitsluiten. Je zult het dus moeten doen met mijn interpretatie en je eigen inzicht. Zoals ik het zie komt mededogen vanuit je gevoel en medelijden vanuit je gedachten. Medelijden kan je hebben met jezelf en met een ander. Medelijden met jezelf hebben is dat je blijft hangen in een vervelende ervaring door er in gedachten steeds weer naar terug te keren en jezelf te vertellen hoe vervelend dat wel niet voor jou is. Met andere woorden, je blijft hangen in het verleden. Op een bepaalde manier recreëer je de ervaring in gedachten en zo blijf je er in hangen. Dat je, naar aanleiding van die gedachtes, je ook steeds weer vervelend voelt, komt direct door die gedachtes. Gedachtes die alweer afspiegelingen zijn van wat er echt gebeurt en van wat er echt gebeurd is. Door met je gedachten en je aandacht te blijven hangen in het verleden ontneem je jezelf de macht om te gaan met wat er in je gebeurt in het heden.

Mededogen met jezelf komt voort uit je gevoel en gaat over wat er met je gebeurt in het moment. In het nu. Mededogen begint met bewust luisteren naar wat een ervaring met je doet. Daarin gun je jezelf de ruimte en de rust om te luisteren naar wat er gebeurt. Het is een manier om bewust om te gaan met je emoties. Ook hier gaat het over erkenning van dat wat er is en van wat iets met je doet. Er hoeft niets te worden weggeduwd of strategisch te worden opgelost. Je zoekt je emoties alleen op in zoverre dat je kan leren wat er binnenin gebeurt en, indien dat nodig is, wat je er aan wilt doen. Medelijden met jezelf, grof gezegd, is het zoeken naar legitimatie om te kunnen zaniken. Hoewel zaniken een manier kan zijn om stoom af te blazen en voor veel mensen (inclusief ondergetekende) soms erg bevredigend kan zijn, bestaan er vriendelijkere en constructievere oplossingen om om te gaan met emoties. Mededogen met jezelf over wat je hebt meegemaakt of over wat je meemaakt is wellicht minder bevredigend op de korte termijn, maar het is constructiever. Mededogen bij verwerking van emoties na en tijdens nare gebeurtenissen draagt bij aan wie je bent, het kan je vormen en je kan er door groeien. Zoals Michaël ergens zegt, ‘Hoe meer shit er is, hoe meer compost je kunt maken. Bloemen zijn daar gek op!’


Mededogen in de samenleving

Onder het kopje ‘mededogen’ vraagt de Audicratie de lezer om kritischer te kijken naar hoe mensen in het dagelijks leven met elkaar omgaan en hoe mensen zelf met anderen omgaan. Wat is een gezonde manier van leven? Wat is goed voor ons? Wat is goed voor mij en wat is goed voor een ander? Moeten we naar mededogen kijken vanuit een functioneel en economisch perspectief? Is dat dan nog mededogen? Laten we ons leiden door ons gevoel van mededogen of door wat we denken dat goed is, wat hoort en wat passend is voor een bepaalde situatie? Komt eerst het belang van de samenleving of het belang van de individu die mededogen behoeft? Een schrijnende demonstratie van de moeilijkheid van deze vragen speelt zich af in migrantenkampen aan de zuidelijke grenzen van de Europese Unie.

Sinds 2014 zijn migranten in grote getale naar Europa getrokken. Later zou dit de start blijken van een diaspora van directe en indirecte slachtoffers van oorlog, armoede, politieke vervolgingen en terrorisme. Door de grote hoeveelheid migranten, de gevaren van hun reis en de politieke polarisatie die migratie als onderwerp veroorzaakt, zowel op Europees als op nationaal niveau, diende Europese immigratie zich aan als een immense crisis. Een crisis die nog steeds niet is opgelost, maar wel is geaccepteerd als zijnde normaal. Wanneer we lezen over de lange en vaak gruwelijke reizen die mensen gemaakt hebben om hier te komen en over de redenen waarom ze zijn vertrokken voelen we, meestal althans, mededogen. Maar als ons dan gevraagd zou worden of we die mensen zouden willen helpen volgt er vaak een ‘ja, maar…’. Een ‘ja, maar’ die volkomen begrijpelijk is. Die ‘ja, maar’ representeert de ruimte tussen ons gevoel van mededogen en de realiteit waarin we worstelen om onze gevoelens en onze normen en waarden om te zetten in daden. Op individueel niveau is het vaak al lastig om gevoelens om te zetten in daden en om dit op een gepaste wijze te doen, laat staan op het niveau van een samenleving zoals de Europese Unie.


Existentiële onwetendheid

Vanuit een bepaald perspectief lijdt de mensheid collectief aan existentiële onwetendheid. Hiermee wordt bedoeld dat we een psychologisch en fysiek proces, wat zich al eeuwen herhaalt en wat de oorzaak is van vele conflicten, nog steeds niet hebben doorgrond. In de context van mededogen als kwaliteit denk ik dat het nuttig is om te bespreken hoe een algemeen voorkomend fenomeen, wat zich intern en extern afspeelt, in de weg kan staan van mededogen – zowel individueel als collectief mededogen.

Dit fenomeen gaat over het onderdrukken van het innerlijke en dat wat anders is – zowel binnen ons als buiten ons, individueel en collectief. Onderdrukking van wat innerlijk speelt kan leiden tot onverdraagzaamheid van wat buiten ons speelt. Onverdraagzaamheid van wat zich afspeelt buiten ons als individu kan leiden tot een collectieve onverdraagzaamheid. Collectieve onverdraagzaamheid op haar beurt kan leiden tot onverdraagzaamheid van een samenleving of zelfs een land. Zoals Michaël het stelde: ‘’De onverdraagzaamheid van de straat wordt die van een staat’’. Al die kleine conflicten voeden de polarisatie in een samenleving.

Op een bepaalde manier zijn we allemaal ‘schuldig’ aan onderdrukking en onverdraagzaamheid van dat wat we als anders zien, als ongewenst en daar hebben we vaak goede redenen voor. Redenen die principieel, moreel of religieus van aard kunnen zijn. Echter, wat voor redenen we ook hebben, onderdrukking van iets binnen ons leidt vaak tot conflicten buiten ons. Kleine conflicten, dagelijkse irritaties, wrijvingen en botsende meningen, normen en waarden, maar ook grote conflicten, van politieke crises, culturele en religieuze onderdrukking tot handelsoorlogen en gewapende conflicten. Dit alles als inleiding op het antwoord op de vraag: Hoe staat dit fenomeen van interne en externe onderdrukking mededogen in de weg?

De weg naar mededogen met het zelf en de ander wordt geblokkeerd door interne en externe vormen van onderdrukking. Waarbij interne onderdrukking zich kan manifesteren in interne en externe onverdraagzaamheid en een actieve onderdrukking van dat wat anders en ongewenst is. Deze twee fenomenen van onderdrukking, intern en extern, van wat anders is, beletten ons om een deel van onszelf te herkennen in de ander en in dat wat anders is. Mededogen, als actief proces, is ten slotte het meeleven met een ander vanuit de capaciteit onszelf in een ander te verplaatsen. Als een ander iets meemaakt wat wij vanbinnen onderdrukken, weigeren we, meestal onbewust, om mee te leven met de ander. Mededogen maakt deel uit van de individuele verantwoording tot luisteren zonder vooroordelen, veroordelen, verwachtingen, vergelijkingen en verwijten. De verantwoording om ons zelf te leren kennen opdat we innerlijke conflicten niet laten escaleren tot uiterlijke conflicten. Wanneer we weglopen van de innerlijke verantwoording om ons zelf te kennen, en dus het fenomeen van innerlijke onderdrukking te herkennen, zijn we geneigd verantwoording voor conflicten buiten onszelf te zoeken.


Gezondheidszorg als grond van de samenleving

Over mededogen in de samenleving zegt Michaël: ‘’Door allerlei persoonlijke ervaringen en door de exclusieve plaats van zorg in onze samenleving wordt deze natuurlijke behoefte [tot zorg voor een ander] geremd en apart gemaakt’’. Volgens de Van Dale verwijst de term ‘gezondheid’ naar een staat van ‘zijn’, in de zin van ‘echt zijn’ en ‘waar zijn’. Gezondheid verwijst dus niet enkel naar fysieke of mentale gezondheid maar ook naar relationele, maatschappelijke en verantwoordelijke gezondheid. Om een voorbeeld te noemen: of een samenleving in balans is of niet, hangt grotendeels af van de houding die mensen aannemen ten opzichte van elkaar. Met andere woorden, een samenleving in balans wordt grotendeels bepaald door de kwaliteit van de relaties tussen mensen onderling. Mededogen als deel van de basishouding in elke relatie zorgt in die zin niet enkel voor de kwaliteit van relaties, maar ook voor de kwaliteit van de samenleving.

Zoals ik eerder noemde, meevoelen met een ander doen we allemaal en komt van nature. Op het niveau van de samenleving, regionaal en nationaal, dragen we de verantwoordelijkheid tot handelen op basis van mededogen over aan instanties binnen de zorgsector. Van vrijwilligersorganisaties, thuishulp en stichtingen voor een goed doel tot de ziekenhuizen en gemeentelijke instellingen. Mededogen op het niveau van de samenleving kan worden gezien als het geïnstitutionaliseerde verlengde van mededogen als kwaliteit van het individu. Dat is een groot goed waar je alleen maar dankbaar voor kunt zijn.


Deel II: Dienstbaarheid en economie

Dienstbaarheid als individuele kwaliteit

Dienstbaarheid wordt door Michaël ook wel het ‘’handelende principe’’ genoemd. Het betekent jezelf ten dienste stellen van een ander, de samenleving maar ook van je Zelf. Net als mededogen is dienstbaarheid gericht op de kwaliteit van relatie en de kwaliteit van leven. Dienstbaarheid, als kwaliteit waarover iedereen beschikt, is gericht op het verbeteren van de (levens-) kwaliteit. Zoals geldt voor elke kwaliteit, kan ook dienstbaarheid gericht zijn op je zelf, een ander en de samenleving. Wanneer we op individueel niveau in staat zijn om te luisteren naar ons zelf en onze individuele kwaliteiten, zijn we beter in staat om te bepalen hoe je je zou moeten verhouden, en hoe je je wilt verhouden, tot je zelf, de ander en de samenleving en hoe je daarnaar kan handelen. Met andere woorden, hoe je dienstbaarheid kan inzetten om een omgeving te creëren die klopt voor jou en die ruimte en aandacht geeft aan de ander.

Op het niveau van de samenleving kunnen we ons afvragen hoe we ruimte geven aan het individu om dienstbaarheid als kwaliteit te kunnen ontwikkelen. Dit noem ik nu specifiek bij dienstbaarheid maar dit geldt ook voor de andere kwaliteiten. Liefde, overeenstemming, mededogen, kennis (zie artikel 5) en natuurlijk ook de vaardigheid en de bereidwilligheid tot luisteren. Voor elke kwaliteit geldt dat, hoewel ze van nature aanwezig zijn, ze met aandacht en oefening ontwikkeld kunnen en moeten worden.


Economie als grond van de samenleving

Economie, als grond van de samenleving, heeft als basis de kwaliteit van dienstbaarheid van het individu. Dat wil zeggen dat het idee achter een economie gericht zou moeten zijn op het verbeteren van de kwaliteit van leven van een samenleving. Economie gaat in wezen, of hoort te gaan, over dienstverlening op basis van dienstbaarheid. Zonder deze vorm van dienstbaarheid lopen we als samenleving het gevaar te vervallen tot een lagere menselijke orde waarin hebzucht de dominante motivatie is en waar welvaart verkozen wordt boven welzijn.

In de kern bestaat economie uit het kopen en verkopen van diensten en producten. Gemotiveerd door behoeftebevrediging. Van concrete producten, zoals de verkoop van goederen in de detailhandel en het aanbod van diensten in de horeca, autogarages en bezorgingsbedrijven tot meer ingewikkeldere producten, zoals de handel in obligaties en derivaten in de financiële sector en het verkopen en transporteren van olie en gas op de internationale markt. In de kern is economie noch goed noch slecht. Dat hangt af van de specifieke producten, diensten en de consequenties daarvan op de korte en de lange termijn.

Economie is prachtig in de zin dat je jezelf en anderen kunt onderhouden door geld te krijgen voor iets wat je dagelijks doet, waar je vervulling en voldoening uit haalt en waar je geld kan verdienen met werk waarmee je anderen tot dienst bent. De keerzijde van economie is de mogelijkheid van het misbruiken van andere mensen, van een samenleving of een land, door een product of dienst aan te bieden waarvan anderen, een hele samenleving of een heel land, negatieve consequenties ondervinden. Wanneer welvaart belangrijker wordt beschouwd dan welzijn, wordt het genereren van geld automatisch gezien als het hoogste goed dat men kan bereiken binnen een economie.


De motor van elke economie: Een ‘hoogwaardig’ bedrijf

De kans is groot dat je werkt voor een bedrijf, ooit hebt gewerkt voor een bedrijf of nog zal gaan werken voor een bedrijf. Een bedrijf is voor vele mensen een plek waar ze meer uren doorbrengen dan thuis (het afgelopen jaar daargelaten uiteraard) en verdient daarom speciale aandacht wanneer je het hebt over de kwaliteit van leven en relatie binnen de economie als grond voor de samenleving.

Een hoogwaardig bedrijf laat zich in haar dienstverlening leiden door de individuele kwaliteit van dienstbaarheid. Dienstbaarheid, samen met de andere kwaliteiten van de Audicratie, vormt de norm van een bedrijf dat de waarde van haar werknemers, haar klanten en de manier waarop zij haar werk doet hoog wil houden. Met ander woorden, een bedrijf dat dienstbaarheid als basis heeft voor dienstverlening, zowel intern als extern, is hoogwaardig.


Aandacht voor menswording binnen een bedrijf

Als deel van het bewaken van het welzijn van een bedrijf, van de individuele kwaliteiten van de werknemers en van de relatie tussen werknemers onderling en met de werkgever zijn de kwaliteiten van liefde, luisteren, mededogen en dienstbaarheid erg belangrijk. Samen, maar ook op zichzelf staand, kunnen ze het verschil maken tussen een bedrijf met een goede atmosfeer en wat met recht een tweede thuis kan worden genoemd en een bedrijf met geen atmosfeer en waar de waarde van de werknemers afhankelijk is van het werk dat ze produceren. Dat bedrijven die laatste maatstaf hanteren is begrijpelijk, maar werknemers zijn in de eerste plaats mensen, en wanneer een werkgever het Zelf in zijn werknemer niet ziet, niet erkent en geen ruimte geeft, maar zich enkel richt op het individu als werknemer, zal de werknemer ook enkel als werknemer in het bedrijf staan en niet in de volledigheid van zijn of haar mens-zijn. Ook hier gaat het over verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid van een werkgever naar de werknemer die zich niet (hoeft) te beperken tot de letters van het contract, maar voorbij het contract kan gaan tot en met het welzijn en mens-zijn van de werknemer. Op zijn beurt kan de werkgever een atmosfeer creëren waarbij de werknemer zich geroepen voelt om verantwoordelijkheid te dragen voor de kwaliteit van leven en relatie binnen het bedrijf.

Als voorbeeld bij het creëren van deze atmosfeer binnen het bedrijf stelt Michaël voor, dat je met een groep van max. 25 mensen in de ochtend voor het werk samenkomt om contact te maken met elkaar. Waar je elkaar in persoon op de hoogte kan brengen van belangrijke dingen die er spelen in je leven en waar je samen de dag kan beginnen door, bijvoorbeeld te stellen wat je aan het einde van de dag wilt hebben gedaan. Mensen willen zich gezien voelen, gewaardeerd worden en gehoord worden. Dat is een simpel maar essentieel gegeven. Een bedrijf benut uiteraard de vaardigheden van een werknemer ten behoeve van wat voor product of dienst dat bedrijf dan ook maar levert, maar een hoogwaardig bedrijf zal zien dat het effectiever en prettiger is, voor wat het bedrijf levert en voor de manier waarop de werknemer werkt, om het mens-zijn in zichzelf en in de werknemer te zien als instrument voor het verbeteren van de kwaliteit van leven, van de relaties binnen het bedrijf en uiteindelijk van het bedrijf op zich.


Tot slot

Erkenning is voor mij een manier om aan de ander, en aan jezelf, te laten weten dat je hebt geluisterd. Dat je hebt gezien. Mededogen en dienstbaarheid beginnen met luisteren. Met het erkennen van wat is, zeg je ook dat het mag zijn zoals het is. Wat we niet erkennen of wat niet erkend wordt door een ander van wie we erkenning willen, dat dragen we bij ons. Zonder erkenning zijn we niet in staat om los te laten. En zonder loslaten, zonder acceptatie, kunnen we niet veranderen en groeien of simpelweg doorgaan. Zonder luisteren en erkenning volgt er geen catharsis – wat een innerlijke reiniging of zuivering betekent – en dragen we bewust of onbewust een emotionele last met ons mee. Een last die onze relatie met ons Zelf en met de ander kan beïnvloeden, zowel privé als op het werk. Het zijn vooral de onbewuste lasten die we met ons mee dragen die ons leven het meest kunnen beïnvloeden. Lasten waarvan we ons niet meer bewust zijn omdat we, toen we ons wel bewust van ze waren, ze niet (genoeg) erkend hebben.

Geschreven door Iskander Derkse, januari 2020

Lees de hele artikelenreeks hier.