Home           contact

Crisis betekent 'keerpunt'

Artikel 3

Uit de serie over ‘Samenleving in Balans’,

door Iskander Derkse.

Deze reeks van artikelen is geschreven in het kader van de stage van Iskander Derkse, vanuit de opleiding Global Comparative Governance en in opdracht van Suzanne Pepping


"Echte fundamentele verandering begint met een bereidheid van individu en samenleving om bestaande concepten ter discussie te stellen en door het verschijnsel heen op zoek te gaan naar het wezenlijke. Het betekent ook de principiële bereidheid om de gevolgen van wat wij ontdekken voor lief te nemen en er naar te handelen."

Michaël Derkse, Een samenleving in balans, uit ‘Siba compleet, 13-11-2011’


Waar ik tot nu toe heb gesproken in relatief algemene termen over de mens in verhouding tot zichzelf en de omgeving, gaat dit artikel over de relatie met onze omgeving in een meer praktische zin. Dit artikel verplaatst namelijk de focus naar de consequenties van onze levenshouding – de directe consequenties van ons perspectief en ons gedrag voor onze omgeving en de indirecte consequenties voor de wereld. Waarom maakt ecologie deel uit van de Audicratie? Zoals je bekend is, gaat de Audicratie over een samenleving in balans. In het bereiken en behouden van die balans speelt welzijn een grote rol. De natuur op haar beurt speelt een grote rol bij welzijn. De relatie tussen de samenleving en de natuur is er namelijk een van wederzijdse afhankelijkheid. Dat wil zeggen dat het welzijn van de mens afhankelijk is van de natuur en de natuur is in haar welzijn afhankelijk van de mens. Het gevolg is dat, wanneer we spreken over het welzijn van het individu en de samenleving, de natuur een onmisbaar en essentieel onderdeel is van een samenleving in balans.

De relatie tussen de mens en de natuur is misschien net zo prachtig als dat ze moeizaam is. De natuur volgt een eigen ritme en patroon om zichzelf in stand te houden. Flora en fauna vormen zo deel van een groter geheel van een natuur die streeft naar balans. Echter, een deel van de fauna, u en ik wel te verstaan, hebben een bewustzijn ontwikkeld wat ons de joker van het spel maakt. Anders dan de natuur en al wat zij behelst, heeft de mens de keuze om zich niet aan haar ritme te houden. Anders dan de andere flora en fauna is de mens zich bewust van zichzelf, zijn rol op de wereld en de vrijheid om daar zelf invulling aan te geven. Waar de relatie tussen de planten en de dieren tot de natuur wordt bepaald door de wetten van de natuur, wordt de relatie tussen de mens en de natuur gedomineerd door de wetten van de mens. Dit geeft de mens een aanzienlijke autonomie ten opzichte van de natuur.

Wij als mens, in zoverre dat we wils- en handel bekwaam zijn, hebben de capaciteit om de natuur te verslechteren of te verbeteren. Het onderwerp van dit artikel heeft dan ook betrekking op de individuele kwaliteit van overeenstemming en de grond van ecologie. In de komende alinea’s zal ik de Audicratische betekenis van beiden in taal voor u uitbeelden. U vraagt zich wellicht af, net zozeer als ik dat doe, hoe de Audicratie ons als individu kan verder helpen in een tijd die gekenmerkt wordt door crises – corona, klimaat, polarisatie, op het individueel niveau en in de samenleving.

Het antwoord, indien u eigenlijk ergens wezen moet, zal ik u vast verklappen: de etymologie van het woord ‘crisis’ verwijst naar ‘keerpunt’ of ‘beslissend moment’– een periode in de tijd waarin iets ten goede of ten slechte kan veranderen. We hebben als individu en als samenleving (nog) de vrijheid van keuze om een crisis ten goede te beslechten. De Audicratie helpt ons, als individuen en als samenleving, om dit keerpunt ten goede te beslechten door ons te voorzien van een leidraad hoe te leven in overeenstemming met onze omgeving en de natuur. Een leidraad die vraagt om een bepaalde houding, wellicht een andere dan je gewend bent, maar een die ook geruststellend kan zijn in de zin dat je aangesproken wordt op wie je in wezen bent – wie dat ook moge zijn.


Ecologie als grond

Ecologie als grond van de samenleving heeft betrekking op de relatie tussen de samenleving en de natuur waarin de samenleving zich bevindt. Ecologie als grond wordt ingevuld door het extrapoleren van de individuele kwaliteit van overeenstemming naar de relatie tussen de samenleving en de natuur. Dat wil zeggen, dat het individu zich bewust is van zijn relatie met de fysieke werkelijkheid en (zich bewust is) van het belang van wederkerigheid. Op eenzelfde wijze dient de samenleving zich bewust te zijn van haar relatie met de fysieke werkelijkheid en het belang van wederkerigheid. Het is de gezamenlijke taak van de mens om de samenleving zo in te richten dat de relatie tot de fysieke werkelijkheid (of gewoon ‘de natuur’) een is van overeenstemming. Handelen in overeenstemming met de natuur komt neer op wederkerigheid: om onszelf in onze behoeften te voorzien trachten we net zoveel te geven als dat we nemen.

Ecologie gaat over onze relatie met de fysieke werkelijkheid waarin wij leven – de aarde en alles wat zich daarop bevindt: de stad, de natuur, de mensen en de dieren. Deze relatie tussen mens en de aarde manifesteert zich onder andere in landbouw, veeteelt, natuurbeheer, visserij maar ook in voedingspatronen, koopgedrag, de bouw, transport en technologische ontwikkelingen. Volgens de Van Dale verwijst ecologie naar ‘’wetenschap die de betrekkingen tussen de organismen en hun omgeving bestudeert’’. Een variant van ecologie is ‘sociale ecologie’ wat verwijst naar een bewustwording van de invloed van de mens op het klimaat.

Zoals in het eerste artikel al werd genoemd behoort de term ‘relatie’, net als verbinding, liefde, vrije wil en overeenstemming, tot de essentie van de Audicratie. De relatie met ons zelf, het zelf in de ander, met de samenleving en onze relatie met de natuur. Het welzijn van de mens is onlosmakelijk verbonden met het welzijn van de natuur. De mens heeft de natuur nodig als bron van leven, voedsel, grondstoffen, lucht, en de natuur heeft de mens nodig als welwillende beheerder en verzorger. Daarom bepaalt de kwaliteit van de relatie tussen mens en natuur het welzijn van beiden. Dit is voor niemand nieuw. Zelfs klimaatontkenners zullen niet ontkennen dat de mens de aarde nodig heeft.

De relatie tussen de mens en de natuur is een dynamische en wonderlijke, maar ook moeizame relatie waarin de balans naar wederkerigheid vaak zoek is. Een zoektocht die plaatsvindt op individueel niveau, daar komen we later bij, en op het niveau van de samenleving. Niet voor niets luidt de officieuze naam voor de 20ste en 21ste eeuw ‘Antropoceen’, als vervolg op het Holoceen. Een tijdperk waarin de mens centraal staat en haar invloed op de aarde heeft doen gelden, zodat de natuurlijke dominantie uit het Holoceen dusdanig is beïnvloedt door de mens dat de mens, en niet de natuur, de dominante factor is. Toch bestaat er in de relatie tussen de mens en de natuur een bepaalde balans. Wanneer deze balans wordt verstoord heeft dit op de eerste plaats negatieve consequenties voor de natuur. Op de tweede plaats, naar aanleiding van de negatieve consequenties voor de natuur, volgen de negatieve consequenties voor de mens.

De mens is een uitzondering in de natuur in zoverre dat ze zich op een zekere hoogte bewust is van haar plek in de natuur en de middelen heeft om deze plek naar eigen inzicht te veranderen. Via artificiële constructies, in de industrie en het transport bijvoorbeeld, zijn we in staat om veel meer en veel sneller invloed uit te oefenen op de natuur dan de natuur kan bijhouden. Waar dieren een natuurlijke, door de evolutie bepaalde plaats hebben in de natuur, lijkt de mens een uitzonderingspositie te bekleden. Wij zijn in staat middels onze eigen artificiële uitvindingen de natuur te manipuleren en op die manier onze natuurlijke plek in de natuur te ontstijgen. Met andere woorden, de mens is in grote mate onafhankelijk geworden van de natuur waarin zij leeft. Sociale ecologie, een term die in de jaren 50 in zwang raakte, duidt erop dat de mens zich opnieuw bewust is geworden van de relatie met de natuur en de consequenties die ons leven kan hebben op de natuur. Een nieuwer besef, en waar de Audicratie naar verwijst, is dat deze consequenties niet enkel gelden voor de natuur maar, op de lange termijn, hun impact zullen hebben op het leven en het welzijn van de mens. In die zin, de invloed van mens op natuur en andersom, duidt ecologie absoluut op een relatie van wederkerigheid.


Wederkerigheid als sleutel voor een samenleving in balans met de natuur

We zijn eraan gewend dat de aarde genoeg produceert en heeft geproduceerd om te voorzien in alles wat wij willen – van huizen tot auto’s en van ons bankstel tot en met het bestek waarmee we eten en de ramen en muren waarachter menig mens afgelopen maanden in lockdown is gegaan. Echter, zoals Realisten binnen de internationale politiek allang weten: wat de aarde heeft en produceert is beperkt en wat de een heeft kan, vanwege die beperktheid, de ander niet meer hebben. Wederkerigheid betekent ten eerste een bewustzijn van die beperktheid; hoe rijk het aanbod van de aarde ook is, het is beperkt. In een praktisch opzicht betekent wederkerigheid dat we net zoveel teruggeven aan de aarde als dat we nemen. Wanneer we meer nemen dan teruggeven, zoals we nu doen en zoals we al hebben gedaan sinds, laten we zeggen de industriële revolutie, stevenen we af op een scenario waarin de mensheid op grote schaal slachtoffer wordt van de onbalans tussen mens en natuur. Het is lastig om de schaal en de zekerheid van dit scenario echt te begrijpen en als realistisch scenario te beschouwen. Het is moeilijk om je echt zorgen te maken over rampen die zich langzaam ontwikkelen door de tijd heen, die vaak niet goed zichtbaar zijn of die ergens in de toekomst al dan niet zullen plaatsvinden. Net als de roker die weet dat roken slecht is en de kans op een lagere levenskwaliteit en een voortijdige dood aanzienlijk vergroot, maar toch elke dag blijft roken. Net als de individuele roker verslechtert de mens de eigen levenskwaliteit en bespoedigt zij haar eigen einde door een leefpatroon die welzijn ondermijnt.


Overeenstemming als individuele kwaliteit

Overeenstemming in de context van ecologie betekent dat we in overeenstemming handelen met hoe de natuur is. Handelen met oog voor de consequenties voor de natuur, het klimaat, dieren en ook mensen, zowel in de eigen omgeving als elders in de wereld. ‘’Het gaat om het menselijke in de natuur en het natuurlijke in de mens’’ (Ad Maas, 2003).

Een belangrijk deel van wederkerigheid is al besproken in de voorgaande artikelen, wanneer ik het had over verbinding, luisteren en overeenstemming met het zelf en het zelf in de ander. Wederkerigheid verwijst naar een relatie die symbiotisch is. Dat wil zeggen dat de relatie tussen de mens en de natuur duurzaam en wederzijds winstgevend is. Met ander woorden, of je relatie met een ander of je omgeving gelijkwaardig is. Gelijkwaardigheid in een relatie wordt bepaald door in hoeverre jij je weet te verbinden met de ander, kunt luisteren en of je gedrag in overeenstemming is met jou zelf en je omgeving. Juist, ook jij dient rekening te houden met je zelf als je wilt dat je relatie met de ander gelijkwaardig is. Houd je niet rekening met je zelf, d.w.z. luister je niet naar je zelf en handel je niet in overeenstemming met je zelf, dan ga je voorbij aan je zelf en maak je je ondergeschikt in de relatie tot de ander en je omgeving.

Niet alleen dienen we ons af te vragen hoe we ons verhouden tot de ander en onze omgeving, maar ook tot de aarde waarop we leven. Staat wat we doen, wat we bouwen en wat we produceren in verhouding tot de natuur waarin we dit doen? Is het houdbaar om dit te blijven doen? Iedereen wil leven in een schoon, veilig en mooi huis met een prettige sfeer, leuke spullen en een goed gevulde koelkast. Maar zonder eenzelfde aandacht en zorg te verlenen aan de natuur waarin dit huis zich bevindt zijn onze huidige behoeftes op de lange termijn niet houdbaar. Wat nou als de natuur een gebrek heeft aan grondstoffen waaruit een huis bestaat? En waaruit de producten waarmee jij je huis vult bestaan? Hetzelfde geldt voor de zorg die je verleent aan je eigen lichaam. Wat nou als de natuur niet meer in staat is om het eten te produceren waar jij behoefte aan hebt. Of de groentes hebben een gebrek aan voedingstoffen door verarming van de aarde waarin ze groeien. Wat nou als de lucht zodanig vervuilt dat je er op de lange termijn ziek van wordt en er vroegtijdig aan overlijdt? Of dat het in het meest optimale scenario jaren van je leven afscheert? Kortom, het is essentieel voor de levenskwaliteit van het individu en de samenleving om ons gedrag in overeenstemming brengen met de natuur waarin we leven en die we gebruiken om in onze behoeftes te voorzien.

Nu hebben we nog een keuze hoe we ons gedrag aan willen passen. Zowel op individueel niveau als op het niveau van de samenleving en de mensheid. Niet iedereen hoeft direct vegetarisch of veganistisch te worden. Niet iedereen hoeft zijn of haar auto weg te doen of direct een elektrische auto te kopen. We hoeven niet allemaal binnen een korte tijd een warmtepomp aan te sluiten of elke vrije vierkante meter te vullen met zonnepanelen. Maar hoe langer we wachten om ons huidige leefpatroon meer in overeenstemming te brengen met wat de aarde kan bieden en wat ze kan opnemen, hoe kleiner onze keuzevrijheid wordt. Nu al verschuiven de keuzes die we hebben in hoe we leven langzaam van een ‘mogen’ naar een ‘moeten’. Of, zoals Michael het zegt, ‘’Onze vrije wil ligt in de mogelijkheid onze keuze tot handelen te bepalen onafhankelijk van causale noodzaak. Daar ligt ook onze gezondheid.” De oorzaak van ons handelen hoort te liggen in het verlangen naar een symbiotische relatie met de natuur ten einde het welzijn van mens en natuur te behouden.

              Het is nodig om ons leefpatroon te veranderen naar een manier die het welzijn van de mensheid en het behoud van de natuur niet ondermijnt maar stimuleert en beschermt. Dit is erg complex in de praktijk, omdat we zoeken naar een balans tussen de natuur enerzijds en een samenleving van ongeveer 7 miljard mensen anderzijds (en 10 miljard rond 2050). Natuurlijk zijn er specifiekere oorzaken aan te wijzen: landen die grootverbruikers zijn, specifieke bedrijven en mensen die willens en wetens misbruik maken van de consument etc. etc. Maar specifieke landen, bedrijven en individuen hebben al aangetoond dat ze net zozeer positieve verandering als negatieve verandering kunnen bewerkstelligen. Een bewuste verbinding met de natuur waarop we leven begint altijd bij het individu, bij jou en al helemaal bij mij. Altijd bij mij. Zo neemt iedereen deel en daarin hebben we weinig keuze. Tenzij je je terugtrekt op een hutje op een eilandje of in de bergen of iets dergelijks, ben je burger in een land die belasting betaalt, werkt, consumeert enzovoort. Om fundamentele verandering teweeg te brengen dient het individu, de jou’s en de mij’s van de wereld, zich ervan bewust te worden dat verandering begint bij een bereidwilligheid van het individu om die verandering aan te gaan. Als ik een gevoel voor drama had gehad, dan had ik nu iets gezegd in de geest van ‘’het voortbestaan van de mensheid an sich hangt af van de bereidwilligheid van het individu tot verandering’’. Maar goed dat ben ik niet. Dus dat doe ik niet. Maar ik ben ook met regelmaat inconsequent. Dus ik doe het toch.


Tot slot

De Audicratie is gericht op een samenleving in balans. Onze relatie met de natuur, zowel de natuur in ons zelf als de natuur waarin we leven. Voor het in stand houden van de balans in een samenleving is de relatie met de natuur essentieel. Wanneer het gedrag van de samenleving niet in overeenstemming is met de natuur, dreigt de natuur op de lange termijn te degraderen. In sommige opzichten, met het verlies van specifieke soorten van flora en fauna, is deze degradatie helaas al definitief. Uiteindelijk raakt ook het welzijn van de samenleving in gevaar door deze onbalans – overstromingen, branden, droogte, luchtvervuiling en stijgend waterpeil zijn voorbeelden van hoezeer de natuur verstoord raakt door het gedrag van onze samenleving. En vergeet niet dat elke vorm van crisis in essentie een keerpunt is. Ondanks de ernst van een crisis ligt er altijd vrijheid in hoe we omgaan met wat zich afspeelt en of we een keerpunt ten goede of ten slechte maken.


Geschreven door Iskander Derkse, december 2020