Home           contact

"Het mag echt gaan leven"

Artikel 1

Uit de serie over ‘Samenleving in Balans’,

door Iskander Derkse.

Deze reeks van artikelen is geschreven in het kader van de stage van Iskander Derkse, vanuit de opleiding Global Comparative Governance en in opdracht van Suzanne Pepping


‘’Een relatie die gebaseerd is op je zoektocht naar veiligheid, is een volstrekt andere relatie dan die, welke gebaseerd is op je verlangen naar authenticiteit.’’ (Michaël Derkse, uit Pulsar weekthema 13 – 19 Maart, 2016)



Over een samenleving in balans

Toen mijn vader, Michaël Derkse, op 7 augustus 2020 overleed liet hij ons achter met een wens en een immens gedachtegoed. Zijn wens was dat de Stichting Michaël Derkse Foundation zijn gedachtegoed verder zou gaan ontwikkelen en verspreiden. In het afgelopen jaar heeft Michaël meerdere keren gezegd: ‘’het mag echt gaan leven’’ – over zijn werk. De Audicratie maakt een wezenlijk deel uit van dat werk. Wellicht is het zelfs de kern. De essentie van de Audicratie vat tevens samen wat mijn vader de wereld zo graag toewenste. Om het in één zin te vatten: Een samenleving waarin de kostbaarheid van ieder mens wordt erkend, wordt gewaarborgd en waar de verantwoording hiervoor uit vrije wil en met bereidwilligheid wordt genomen. Mocht de Audicratie überhaupt kunnen worden ondergebracht in het beperkte bereik van één zin, dan komt dit volgens mij in de buurt. Dit artikel vormt de introductie voor een artikelenreeks die zich zal toeleggen op de vijf kwaliteiten en de vijf gronden van de Audicratie, zoals deze beschreven staan in de stukken die Michaël heeft geschreven over de Audicratie.


Het thema van de artikelenreeks luidt ‘Samenleving in balans’ omdat, als u mij een tweede poging tot samenvatting vergeeft, dit het doel is van de Audicratie. De focus van de Audicratie is tweevoudig: ze richt zich enerzijds op de levenskwaliteit van de individuele mens en anderzijds op de levenskwaliteit van de samenleving. De eerste heeft betrekking op de ‘kwaliteit van het zijn’ van jou als mens en de tweede op de ‘kwaliteit van welzijn’ van de samenleving waarin je leeft en, uiteindelijk, al het leven op aarde. Zowel de focus op het individu als de focus op de samenleving vertaalt zich concreet in de vorm van het ‘Arca-model’ (zie pagina 4). Het Arca-model geeft concreet weer welke kwaliteiten op individueel niveau als belangrijkste leidraad kunnen worden beschouwd. Op het niveau van de samenleving suggereert het vijf gronden als fundament voor een samenleving in balans. In dit artikel leg ik de basis voor de rest van de artikelen door verder uit te weiden over de essentie van de Audicratie en twee essentiële concepten die niet in het Arca-model worden genoemd: de vrije wil en luisteren.


De bedoeling van de artikelen

Het doel van deze reeks artikelen is een kennismaking met de Audicratie en tevens het vertalen van de inhoud naar pragmatische inzichten. De reeks reikt u, de welwillende lezer, de hand en neemt u mee in het verhaal van de Audicratie en wat dit kan betekenen voor uw leven en de samenleving. Daarbij zal ik soms een uitstapje maken naar de filosofie en de politieke wetenschap. Schrikt u niet, u zult het nauwelijks merken. Zo dicht liggen de filosofie, politieke wetenschap en de Audicratie tegen elkaar aan. Vijf artikelen van een pagina of drie is geen lange reeks in verhouding tot de hoeveelheid documenten die Michaël heeft geschreven over de Audicratie. Het hoofddoel van deze artikelen is om de kern van de Audicratie over te brengen binnen de perken van mijn eigen interpretatievermogen. Dat is zowel een disclaimer alsmede een laf excuus, van mij uit naar u, om u voor te bereiden op een eventuele teleurstelling. Wanneer iets over de Audicratie u aanspreekt of zelfs raakt is dat te danken aan de bedenker, Michaël Derkse. Wanneer u iets tegenstaat of zelfs stoort dan kan alleen ik de verantwoording daarvoor nemen.

Tevens vormen deze artikelen een begin, niet hét begin, maar slechts een begin, van het mij eigen maken van het gedachtegoed dat mijn vader heeft achtergelaten. Als hij al voorstander was van een specifieke manier van lesgeven dan was het spelenderwijs. ‘’Het mag gaan echt leven’’, zei hij wanneer hij sprak over het in de wereld brengen van zijn gedachtegoed. Ook dat maakt deel uit van het doel van deze reeks. Dit eerste artikel legt daarvoor de basis door het uiteenzetten van het doel van de hele, een overzicht te geven van wat de Audicratie omvat en een begin te maken met enkele essentiële elementen waarmee de Audicratie verzadigd is: een samenleving in balans, de vrije wil en de kunst van verbinding.


De mens in een samenleving in balans

Een samenleving in balans is een voor eeuwig durend project (balanceren is ten slotte een constant zoeken naar evenwicht) van een samenleving die streeft naar het erkennen van de waarde van het individu en die ruimte geeft aan het mens worden. Een samenleving waar het individu op proactieve wijze de verantwoording neemt voor zijn of haar aandeel aan een gezonde samenleving. Dit kan zich vertalen naar bijvoorbeeld de wijze waarop een individu ervoor kiest anderen te behandelen en de manier waarop het onderwijs wordt gegeven, zowel systematisch (hoe worden leraren geacht onderwijs te geven en wat is het doel) als persoonlijk (op welke manier geven leraren les?). Een samenleving waar welvaart een middel is voor welzijn. Centraal staan woorden als ‘relatie’ en ‘luisteren’. De balans in de samenleving wordt bepaald door de kwaliteit van ‘de relatie’ – de relatie met ons Zelf, met elkaar en met de natuur. Luisteren is de manier om tot deze vormen van relatie te komen en hun kwaliteit te waarborgen. Luisteren naar je Zelf, naar de ander en naar wat er echt toe doet in de samenleving. Bovendien is luisteren als instrument wellicht de enige remedie tegen polarisatie.

Naast de focus op het individu en de samenleving is ook de relatie met de omgeving en de natuur een veelvoorkomend element in de Audicratie. De term ‘ecologie’ is dan ook een van de vijf gronden van de Audicratie. Ecologie is de studie van hoe organismen in relatie staan tot hun omgeving en is, met name in het huidige tijdperk, een essentieel onderwerp van studie van hoe we met elkaar en onze omgeving omgaan. Een goed voorbeeld is ons consumentengedrag[1]. Ons eetgedrag en ons koopgedrag zijn onvermijdelijke maar noodzakelijke onderdelen van de wijze waarop een individu zichzelf en de samenleving beïnvloedt en waardoor het individu, en de samenleving die het consumentengedrag faciliteert, al dan niet bijdragen aan een gezonde samenleving.

Om de term ‘samenleving in balans’ duidelijker te maken: een samenleving uit balans is vergelijkbaar met een mens uit balans. Dat houdt in dat je simpelweg geen verbinding ervaart met je eigen waarde, de kwaliteiten die kenmerkend zijn voor jou en de kwaliteiten die ieder heeft als mens. En dat je gedrag, naar je omgeving en naar jezelf, niet overeenstemt met wie jij als persoon in wezen bent, wat je nodig hebt en wat jouw omgeving nodig heeft. Michaël beschrijft dit ergens als ‘’de discrepantie tussen wie je bent en waar je aan moet voldoen om er te mogen zijn’’. Op jonge leeftijd leren we al dat er een verschil is tussen hoe we zijn en hoe men van ons verwacht dat we zijn. Dat beseffen is misschien wel de eerste stap van het kind naar volwassenheid en een dubbelleven tussen hoe we zijn en hoe men verwacht dat we zijn. Een dubbelleven wat een constante bron van angst, frustratie, moedeloosheid en depressiviteit kan worden, wanneer we steeds meer leven volgens externe verwachtingen van wie we zouden moeten zijn en langzaam maar zeker het contact verliezen met wie we van binnen zijn. Het gevolg hiervan kan zich uiten in emotionele, geestelijke en fysieke klachten zoals een gebrek aan energie, angststoornissen, paniekaanvallen, een gebrek aan doel en een verlies van zelfwaarde en betekenis. Luisteren is, zoals ik u niet hoef te vertellen (en toch doe), de beste en misschien wel de enige manier om scherp te krijgen wat iemand nodig heeft om zijn of haar dagelijkse handelen te laten voortkomen uit wie hij of zij in wezen is.


De Audicratie: vijf kwaliteiten en vijf gronden van een samenleving in balans

Het verhaal van de Audicratie begint aan de rivier de Maas en met de man uit Istanboel. Toen Michaël een wandeling maakte langs de rivier de Maas, ter hoogte van Steyl, kwam hij op het pad van een overbuurman. Hij was in gesprek met een man uit Istanboel. Voor Michaël het duo kon passeren, hield de man uit Istanboel hem staande en begon uit het niets te vertellen over zijn tijd in Istanboel, over muziek en over het belang van luisteren. Nog dezelfde dag zette dit Michaël aan om te schrijven over dat wat hij niet veel later de Audicratie heeft genoemd: besturen of leidinggeven door te luisteren. Luisteren zodat we begrijpen hoe we het beste de waarde van een ander tot stand kunnen laten komen. ‘’Luisteren zodat we een samenleving kunnen inrichten die leven dienend is’’. Luisteren vanuit de vijf kwaliteiten en vanuit vrijwillige verantwoording en in wederkerige openhartigheid. Op deze manier verschaft luisteren ons inzicht in wat nodig is om een samenleving zo in te richten dat deze recht doet aan de waarde van ieder mens. Hoe verhouden we ons tot elkaar? Hoe verhouden we ons tot de samenleving en tot de wereld? En hoe zorgen we dat we dat bewust en verantwoordelijk doen als individu en als samenleving? Tevens is de Audicratie het antwoord op de zoektocht naar een manier om, zoals Michaël het het best formuleerde, ‘’de uiterlijke expressie van universele innerlijke waarden’’ te benoemen en concreet te maken. Net zoals welvaart een instrument is voor welzijn, is de Audicratie een instrument om onze universele innerlijke waarden, dat wil zeggen algemeen gedeelde waarden, op een bepaalde manier tot uiting te laten komen die leidt tot een samenleving in balans.

Audicratie Arca model


De Audicratie stelt vijf individuele kwaliteiten centraal die, in de context van een samenleving in balans, zich laten vertalen naar vijf ‘gronden’, zoals Michaël ze noemde. De vijf individuele kwaliteiten zijn liefde, mededogen, kennis, dienstbaarheid en wederkerigheid. Elke kwaliteit vertaalt zich naar de respectievelijke gronden van welzijn, gezondheidszorg, onderwijs, economie en recht en ecologie. De termen in het geel helemaal links zijn een vrije interpretatie van mij over de taak die de kwaliteiten en de gronden mijns inziens hebben. Zo kan de individuele kwaliteit van de liefde gezien worden als een leidraad voor het persoonlijke leven van het individu, voor diens leven in een samenleving en voor de wijze waarop een samenleving wordt ingericht. Volgens het model van de Audicratie loopt liefde als een lichtstraal door alle kwaliteiten heen. In het tweede artikel ga ik hier verder op in. Vanwege de indeling van de artikelen houd ik de bovenstaande volgorde aan. Weet echter dat er geen volgorde is die per se moet worden aangehouden. Elke individuele kwaliteit staat in verhouding tot een grond en alle kwaliteiten en gronden maken samen deel uit van het geheel van het model van de Audicratie.


De vrije wil in de samenleving

In de context van ‘samenleving in balans’ dien ik echter te beginnen met een ander begrip: dat van de vrije wil. Ook deze is door Michaël uitvoerig beschreven. Voor nu volstaat het om enkel kennis te nemen van de kwaliteiten van de Audicratie, de ingrediënten van de vrije wil, namelijk: liefde, aandacht, mededogen, kennis, dienstbaarheid en wederkerigheid. Vanuit deze vrije wil, en bewust van haar ingrediënten, neemt het individu besluiten in zichzelf die recht doen aan de eigen kostbaarheid en in overeenstemming zijn met de eigen identiteit. Beslissingen die genomen worden zonder de vrije wil als basis gaan voorbij aan de kwaliteiten die we hebben als mens, omdat ze gericht zijn op een extern beeld van wie we moeten zijn of waarvan we denken dat we er als individu aan moeten voldoen. Wellicht vraagt u zich nu af ‘’maar jij schildert hier nu toch een beeld van hoe we moeten zijn?’’. Een terechte vraag! De Audicratie schetst echter geen beeld van hoe we zouden moeten zijn. In plaats daarvan draagt de Audicratie middelen aan waardoor we onszelf tot ontplooiing kunnen brengen in overeenstemming met onze kostbaarheid en onze identiteit in een samenleving die het belang van deze zelfontplooiing herkent en dit proactief faciliteert.

Een beeld hebben waaraan het individu moet voldoen is nuttig uiteraard en misschien zelfs noodzakelijk voor het adequaat functioneren van een maatschappij. Zo schrijven wetten ons voor dat er dingen zijn die we niet mogen doen en schrijven conventies, zowel geschreven als ongeschreven, ons voor hoe we ons dienen te gedragen. Echter schuilt hierin de valkuil waar menig maatschappij generatie na generatie in duikelt. Namelijk dat de wetten en conventies maatschappelijke structuren creëren die ons als mens meer vormen dan wij hen. Ze gaan een eigen leven leiden tot het punt dat mensen moeten voldoen aan sociale structuren die een beeld scheppen waarin zij zich moeilijk kunnen herkennen. En als mens, met de natuurlijke neiging om bij de rest te willen horen, doen we toch ons hele leven ons best om ons te voegen naar deze bestaande sociale structuren. Daarmee verliezen we een deel van de vrije wil, omdat we deels of volledig voorbijgaan aan onze eigen kwaliteiten en onze eigen kostbaarheid. Vrije wil wordt, in deze context, ondermijnd doordat de vaardigheid en het verlangen om onszelf te ontplooien zich richt op de al bestaande sociale structuren.


Luisteren naar je Zelf

En dus denken we te weten wie we zijn wanneer we ons Zelf ‘ontplooien’ volgens een beeld dat buiten onszelf gevormd wordt. Echter wanneer dat beeld niet overeenkomt met wie wij zijn, creëert dit een wrijving die ontvlamt in emotioneel en geestelijk lijden met mogelijk depressie of burn-out als gevolg. Vergelijk het met zoiets als ziek zijn van heimwee: het indringende verlangen aan te komen op een plek waar je thuiskomt, waar jij jezelf herkent en waar jij als jezelf wordt herkend. Zo voelt menigeen zich, bewust of onbewust, ‘verloren’ of niet thuis in de maatschappij. De vijf kwaliteiten en gronden als basis voor de ontplooiing van het individu dienen deze autonome sociale structuren te verbinden met de individuele kwaliteiten, zodat er een samenleving tot stand komt die in overeenstemming is met de kostbaarheid en identiteit van het individu en de mensheid op zich. Zonder vanaf onze jeugd de neiging te hebben naar conformisme, op basis van een extern beeld wat ons meer bepaalt dan wij onszelf, kunnen we vanuit de vrije wil een samenleving behandelen met de liefde die haar toekomt. Een liefde die door de samenleving wordt teruggegeven omdat net als jij, anderen beginnen met luisteren naar henzelf, naar elkaar en naar wat er speelt in de samenleving. Door het proces van luisteren onderdeel te maken van een bewuste handeling kan er verbinding ontstaat. Niet dankzij wat we met elkaar gemeen hebben, maar desondanks onze verschillen.


Van luisteren naar verbinding

De kwaliteit van de verbinding met de mensen in je omgeving en de verbinding tussen jezelf en de samenleving is nu, tijdens de coronacrisis en de heersende tweede golf, essentieel. Verbinding in zowel fysiek als in geestelijk opzicht. De lockdown-maatregelen die helpen het virus in te dammen, dammen ook onze verbinding met elkaar en met de samenleving in. Tegelijk worden de sociale en politieke verschillen extra benadrukt en moeilijker te overbruggen, doordat ons leven zich grotendeels afspeelt in een kleine gesloten sociale bubbel. Er bestaat een anekdote over een Republikein en een Democraat. Het gaat ongeveer als volgt: De Democraat en de Republikein hebben allebei een zoontje in hetzelfde honkbalteam. Wanneer de wedstrijden worden gehouden, elke zaterdag, zoeken ze elkaar op op de tribune en praten over allerlei onderwerpen. Ze hebben meer oor voor elkaar dan oog voor de wedstrijd. Tot ze elkaar op een dag tegenkomen in de rij voor de stembus tijdens de presidentsverkiezingen van 2016. De clou? Ze wisten niet van elkaar dat de een Democraat was en de ander Republikein. Het was domweg nooit ter sprake gekomen. Met een knikje passeren ze elkaar op weg naar de stembus en zonder om te kijken gaan ze naar huis. De daaropvolgende honkbalwedstrijden blijft het bij beleefde knikjes. Op een afstand. Zo polariserend kunnen politieke voorkeuren zijn. Wanneer de verschillen tussen een ander en mijzelf niet met elkaar verenigbaar zijn, is het makkelijk om die verschillen tussen ons in te laten staan en daar de schuld aan te geven. Alsof we geen keus hebben. Vaak vergeten we dat verbinding maken het gevolg kan zijn van een bewuste keuze en enige moeite. Je kan zelf kiezen hoe verbinding tot stand komt en of je die verbinding door iets in de weg laat staan.


Tot slot

Wij leven samen. U en ik, en met ons miljarden anderen. Ik weet niet wat u betreft, maar de meeste ken ik niet. En toch zijn we, wat betreft de kwaliteit van ons leven, op een bijna intieme wijze van elkaar afhankelijk. Dat samenleven is een uitdaging, soms is het gewoonweg moeilijk, in een wereld waarin zoveel diversiteit heerst qua levensovertuigingen, religies, etniciteit en waar bijna elk volk in meerdere opzichten nog worstelt met een ballast uit de geschiedenis. Het kan moeilijk zijn om met elkaar samen te leven, al helemaal wanneer je elkaar niet begrijpt, maar het wordt onmogelijk wanneer je niet naar elkaar luistert. De zin ‘’Het leven is niet makkelijk’’ is een zin die zo volkomen terecht een cliché is, dat ze eigenlijk ergens vereeuwigd zou moeten worden, bijvoorbeeld boven, ik noem maar wat, de ingang van elk centraal station: ‘’Welkom bij Eindhoven Centraal’’ en dan daaronder ‘’Het leven is niet makkelijk’’. In plaats van pessimistisch denk ik dat het iedereen positiever zou maken, denkt u niet? Omdat het onze dagelijkse worsteling met de moeite van de dag bevestigt en, koppig als wij Nederlanders zijn, ook een uitdaging biedt voor zij die het lezen. ‘’Het leven is niet makkelijk? Oh ja? Oh ja? Nou, we zullen nog wel eens zien! Ha!’’, althans zo stel ik mij de reactie voor van menig forens.

Met de Audicratie is Michaël die uitdaging zeker aangegaan. En met het Arca-model, de vijf kwaliteiten en de vijf gronden, wordt een antwoord gegeven op de vraag wat een optimaal omgevings- of samenlevingsklimaat zou kunnen zijn. Een klimaat waarin het individu wordt aangesproken op zijn of haar waardigheid en vrije wil, maar ook op de verantwoording om te luisteren naar zichzelf en het Zelf in de ander. Een klimaat waar de individuele mens ruimte heeft om te leven in overeenstemming met zijn of haar Zelf. Waar de samenleving is gebaseerd op respect voor de kostbaarheid en de ontwikkeling van het individu en de samenleving en de natuur als geheel.


Geschreven door Iskander Derkse, december 2020

[1] Consumentengedrag verwijst naar de wereldwijde exponentiel stijgende trend van het koopgedrag van producten waaronder etenswaren.