Home           contact

Over kostbaarheid

Artikel 5

Uit de serie over ‘Samenleving in Balans’,

door Iskander Derkse.

Deze reeks van artikelen is geschreven in het kader van de stage van Iskander Derkse, vanuit de opleiding Global Comparative Governance en in opdracht van Suzanne Pepping


"We willen van het vervelende af, maar niet het onbekende in."

(Michael Derkse, Over de aard van verandering – Pulsar Visie-4, 2002)


De Audicratie legt de nadruk op principes als luisteren naar je zelf en verbinding maken met je zelf. Op de kwaliteiten van liefde en mededogen en op de grond van welzijn. Vanuit deze principes, kwaliteiten en gronden stelt de Audicratie de vraag waaraan we in kennis en onderwijs de meeste kostbaarheid en aandacht willen geven – innerlijke ontwikkeling met een focus op de eigen kostbaarheid als mens, als leraar en leerling, of puur de maatschappelijk functionaliteit van de kennis die gegeven wordt en de manier waarop de kennis wordt overgebracht. Hoe zou het onderwijs eruit zien wanneer deze zo wordt ingericht dat ze recht doet aan de leraar en de leerling als individuele mensen die op weg zijn naar de ontwikkeling van zichzelf?

Innerlijke ontwikkeling is wellicht een van de belangrijkste vormen van onderwijs in de samenleving. Het is een essentiële vorm van ontwikkelen, vaak meer gevoelsmatig dan concreet. Juist omdat Innerlijke ontwikkeling zo van belang is voor het individu is het zo van belang voor de samenleving. Simpelweg omdat een samenleving bestaat uit ‘mensen die samen leven’. Dit laatste artikel betreft (je bent er weer, doch voor de laatste keer, iets wat ik ontzettend waardeer) zich toe op kennis als individuele kwaliteit en onderwijs als grond voor de samenleving.

Als ik het goed heb overgebracht weet je inmiddels dat een van de belangrijkste ideeën van de Audicratie gaat over de kostbaarheid van ieder mens en de erkenning en waardering van het Zelf in een ander en jezelf. Op individueel niveau, maar ook op het niveau van de samenleving. Een samenleving waarin innerlijke ontwikkeling ruimte en aandacht krijgt in regulier onderwijs. Dit kan gaan over instrumenten voor zelfreflectie die je de rest van je leven bij je draagt (kan je het je voorstellen? Hoe een samenleving eruitziet wanneer iedereen geoefend is in zelfreflectie, privé en professioneel, en dit elke dag moeiteloos doet?) of over leren over mentale en emotionele valkuilen, waar menig mens gedurende zijn of haar leven mee wordt geplaagd. Bijvoorbeeld, wanneer je gedachtes de oorzaak zijn van heftige emoties, die op hun beurt weer gedachtes veroorzaken, waardoor je in een negatieve neerwaartse spiraal van denken komt. In het vakjargon van politicologie zou dit loudness heten: de boodschap die het vaakst wordt herhaald heeft de grootse kans om te domineren boven alle andere boodschappen. Met andere woorden, de neerwaartse spiraal van denken kan je gedachten en je emoties domineren. Wat begon met een negatieve gedachte, een angstbeeld van het brein, groeit uit tot een nieuwe realiteit.


Kennis als individuele kwaliteit

Kennis als individuele kwaliteit is vrij eenvoudig uit te leggen. We kunnen een onderscheid maken tussen kennis als betekenis en kennis als handeling. Kennis als betekenis betekent dat leven leren is. En niet in de zin dat we altijd leren, maar in de zin dat kennis direct kan worden opgedaan door simpelweg te leven. Door te leren van hoe je leeft, wat je ervaart en wat je meemaakt. We leven in een voortdurend proces van het opdoen van kennis. Van zelfkennis tot aan kennis over een bepaald beroep. Met name zelfkennis is essentieel voor een leven waarin wat je doet in het verlengde ligt van wie je bent. Om je kwaliteiten te kennen en om je mens-zijn als instrument in te kunnen zetten in het dagelijks leven, privé of professioneel, dien je je Zelf tot op zekere hoogte te kennen en, omdat we ons hele leven blijven veranderen en zo nu en dan geconfronteerd worden met nieuwe situaties, dien je te weten hoe je je Zelf kan leren kennen. Steeds weer en steeds opnieuw. Als een puzzel waar af en toe oude stukjes uit verdwijnen en nieuwe stukjes verschijnen waardoor je de puzzel weer opnieuw moet leggen.

In het geval van kennis als handeling spreken we over kennis als iets waar we actief naar op zoek zijn. Een zoektocht die vaak gemotiveerd wordt door nieuwsgierigheid, ambitie, macht, maar zeker ook door liefde. De liefde voor je Zelf, je medemens en de samenleving kan je motiveren kennis te verkrijgen waarmee je je Zelf, je medemens en de samenleving kan helpen of verbeteren.


Innerlijke kennis

              Innerlijke kennis, zoals ik het begrijp, gaat over kennis waarvan je intuïtief weet of het klopt of niet en die uit niets anders dan jezelf voort lijkt te komen. Soms is innerlijke kennis meer een gevoel over iets waarvan je weet dat het klopt dan concrete informatie. Tot innerlijke kennis behoort ook kennis die tot je komt, uit welke bron dan ook, kennis die op dusdanige wijze bij je resoneert dat je het als vanzelf meeneemt in je dagelijks reilen en zeilen. Ik zal een voorbeeld noemen (en je tegelijk een stukje kennis toeschuiven: zien of het resoneert!)

Een van mijn favoriete filosofen is Albert Camus (1913-1960), een Frans-Algerijnse filosoof van het existentialisme (een filosofische stroming die zich bezigt met ideeën over het bestaan). Een van zijn meest aansprekende ideeën gaat over de mythe van Sisyphus en de notie van Revolte. In de Griekse mythologie wordt Sisyphus door de goden veroordeeld om tot in de eeuwigheid een rots de steile helling van een berg op te duwen. Aan het einde van de dag rolt de rots weer naar beneden en begint Sisyphus zijn taak opnieuw. Camus trekt een parallel tussen het verhaal van Sisyphus en het leven van de mens. Als mens worden we elke dag, of in elk geval vaak, geconfronteerd met tegenslagen, van negatieve situaties, slecht nieuws tot en met grond verschuivende gebeurtenissen. Desondanks is het, stelt Camus, onze taak in opstand te komen (de revolte) tegen deze ogenschijnlijk oneerlijke conditie van het leven en het leven elke dag opnieuw aan te gaan met energie, humor, mededogen, omarming van het leven en met het besef van een doel, van een plicht. Het doel om een goed leven te leiden en de plicht om hier elke dag naar te streven.


Onderwijs als grond van de samenleving

              De beginnende hulpgever, onderwijzer en ondernemer wordt vaak niet in zijn of haar natuurlijke capaciteiten aangesproken, noch in de liefde voor en de relatie met de patiënt, de leerling of de werknemer, noch in het bewust stimuleren van vertrouwen in hem of haar zelf. In plaats daarvan beperken de meeste reguliere scholen zich tot het voorbereiden van leerlingen op een functioneel leven in een maatschappij die, zo lijkt het soms, leeft volgens de geboden van de economische groei en marktwerking. Op 12 december van 2020 publiceerde de Volkskrant (pagina 8-12 in de Zaterdag bijlage) de jaarlijkse top-200 meest invloedrijke Nederlanders. Bijna driekwart van deze invloedrijke Nederlanders vond dat marktwerking te ver is doorgeschoten. Martwerking, om het maar bij dit voorbeeld te houden, lijkt dan wel een op zichzelf staand proces, toch wordt het in stand gehouden door algemene normen en waarden, zoals we hoge welvaart als een norm beschouwen, waar we ons als maatschappij op richten. Normen en waarden die kinderen, leerlingen en studenten maar ook volwassenen leren als waren ze wetten der natuur in plaats van wetten van marktwerking.

Om een voorbeeld te noemen, een studie in opdracht van de Amerikaanse Psychologie Vereniging onderzocht de invloed van druk van bovenaf en van onderaf op het gedrag en de motivatie van leraren.[1] Druk van bovenaf komt in de vorm van de plicht om een specifiek curriculum te volgen, gehoor te geven aan collega’s of leidinggevenden en te voldoen aan prestatienormen. Druk van onderaf ontstaat wanneer leraren ervaren dat hun leerlingen afhankelijk tot zeer afhankelijk zijn van de leraar voor hun prestaties. Het onderzoek doet twee belangrijke waarnemingen. Ten eerste gaan leraren minder autonoom les geven en meer controle uitoefenen op hun leerlingen, wanneer ze van boven- en onderaf druk ervaren. Ten tweede, wanneer leraren meer autonomie ervaren in hoe ze les geven, oefenen ze minder controle uit op hun leerlingen en geven ze hun meer autonomie in hoe ze leren. Het gevolg is dat leerlingen onafhankelijker worden en meer intrinsiek gemotiveerd raken.

Andere onderzoeken naar prestaties van onderwijzers (Mark, 2015; Lopez & Irene, 2015; Kelvin, 2016) wijzen uit dat de effectiviteit, toewijding en motivatie van leraren afhankelijk zijn van de mate waarin ze worden ondersteund, zowel op professioneel als op persoonlijk gebied. Met andere woorden, aandacht voor het welzijn van de leraar als individu is net zo belangrijk als aandacht voor de leerling in het algemeen. Zou je als ouder je kind liever zien in een klas met een leraar wiens welzijn op persoonlijk vlak heel goed is? in tegenstelling tot een leraar die het belang niet inziet van een goede verbinding met het Zelf? Of heeft dat geen meerwaarde in onderwijs die leerlingen klaarstoomt voor de maatschappij? Pas wanneer iemand een goede verbinding heeft met zichzelf kan deze een goede verbinding aangaan met een ander. Het is echter lastig om de vinger te leggen op wanneer iemand een goede of een slechte verbinding heeft met zichzelf. Goed of slecht, vaak zijn we ons niet (volledig) bewust van de kwaliteit van de verbinding die we met ons Zelf hebben.

Het gaat om de dienstverlener; de zorgmedewerker, hulpverlener, ondernemer, onderwijzer, muzikant, barmedewerker, loopbaanbegeleider. Het gaat om ieder mens die in de capaciteit van zijn of haar werk dienstbaarheid kan verlenen aan een klant of een collega. Wanneer iets in deze beroepen en beroepssectoren structureel misgaat, wanneer een dienst niet het beoogde resultaat haalt of het gewenste effect heeft, zijn we geneigd te zoeken naar verklaringen buiten onszelf. Mogelijke oplossingen voor het probleem en nieuwe benaderingen op het werk zijn vaak gericht op externe oorzaken en bieden externe oplossingen. Een probleem wat zich extern afspeelt heeft bijna altijd een interne oorzaak. De aandacht van een structureel probleem dient ten eerste in onszelf te worden gezocht voordat we gaan zoeken naar externe oorzaken.

Door van binnen naar buiten te werken zijn we beter in staat om het werk dat we leveren af te stemmen op wie we in wezen zijn. Wanneer we niet leven naar wie we zijn en op structurele wijze voorbij gaan aan onze individuele kwaliteiten, creëren we voor onszelf een continue bron van problemen. We worden als het ware een last aan ons eigen been. Vanuit onze rationaliteit hebben we de neiging op zoek te gaan naar logische en zichtbare oorzaken van hetgeen een kwalitatieve vorm van dienstverlening in de weg staat en wat ons werk verziekt.

Wat ik hiermee poog te zeggen is het volgende: wanneer het gaat om de kwaliteit in ons werk en in onze capaciteit van dienstbaar zijn aan een ander, zijn onze eigen kwaliteiten het meest bepalend in hoe die dienstbaarheid verloopt. Wanneer je voorbij gaat aan je eigen kwaliteiten verliest je werk iets van jouzelf wat jij erin stopt. Dat wat je werk bezielt. Zonder de inzet van je kwaliteiten, zonder de inzet van je mens-zijn in je werk, krijgt je werk een mechanisch en noodzakelijk karakter. Je werk wordt iets wat je doet, simpelweg omdat dat hetgeen is wat je doet. Niets meer. Als dat is wat werk voor je is, is het tijd voor introspectie. Om je werk opnieuw onderwerp te maken van je Zelf en het persoonlijk te maken door de inzet van jouw kwaliteiten. Met het oog op welzijn en de erkenning van je eigen mens-zijn als instrument in je werk, dienen we de aandacht eerst naar binnen te keren voordat we op zoek gaan naar de eventuele oorzaken buiten ons.

Een van de grondbeginselen in het oeuvre van mijn vader is dat ieder mens zijn of haar eigen kostbaarheid mag erkennen. Het was een les die hij tot aan voorbij zijn dood aan mensen wilde overbrengen. Een van zijn wensen voor zijn crematie was dat het over de kostbaarheid van alle aanwezigen moest gaan. Ten einde dat doel te bereiken werden er twee manshoge spiegels neergezet – opdat ieder een moment kon nemen om in de eigen ogen bevestiging te vinden van de eigen kostbaarheid. Als er een doelgroep is die hierin zou mogen worden voorgetrokken, dan zijn dat de mensen die in het onderwijs werken. De impact van hun werk heeft de potentie om een samenleving te vormen – een samenleving waarvan de kwaliteit, het welzijn en de welvarendheid wordt bewerkstelligd door mensen is erg afhankelijk van hoe die mensen zijn opgevoed, opgeleid en begeleid. Niet alleen in hun jeugd en jongvolwassen leven, maar ook in de rest van hun volwassen leven. De beslissingen die onderwijzers maken en het gedrag dat ze vertonen in de klas heeft gevolgen voor de staat en de toekomst van een samenleving.

Als we in een wereld leven waar geld gelijk staat aan waardering en belangrijkheid, zijn onderwijzers structureel ondergewaardeerd ten opzichte van andere sectoren binnen zowel de overheid als het bedrijfsleven – om van de professionele sportsector niet te spreken. We leven in een maatschappij waar glorie en roem gelijk staan aan de hoeveelheid aandacht die iemand weet te genereren in de publieke schijnwerpers en het geld dat daar vaak mee gepaard gaat. Op zichzelf is dit niet slecht of goed. Maar het geeft een signaal af aan nieuwe generaties over wat belangrijk is, wat gewaardeerd wordt en wat benijdenswaardig is. Sport is zeker al die dingen en met sport vele andere banen – maar in relatie tot sectoren zoals onderwijs en hulpverlening ontstaat er een wanverhouding tussen wat we over het algemeen accepteren als belangrijk en waardevol en wat we als minder belangrijk en waardevol zien.


Tot slot

Innerlijke ontwikkeling hoeft niet enkel afhankelijk te zijn van wat je meemaakt in je leven of van omstandigheden die je dwingen naar een therapeut of psycholoog te gaan, waardoor je voor het eerst echt kijkt naar wie je bent en wat je doet. Innerlijke ontwikkeling, kennis en inzicht, kan een doel op zichzelf zijn en zo een rotsvast plateau vormen waar je je hele leven op kan bouwen. Onderwijs heeft de gelegenheid leerlingen en studenten te leren over de waardigheid die ieder mens heeft, de erkenning die ieder mens verdient en nodig heeft en het belang van het geven van ruimte en aandacht aan het Zelf in de ander en in jezelf.           

Hoewel ik initieel niet dacht aan stage lopen bij de Michaël Derkse Foundation, vanwege de aansluiting bij mijn opleiding, Internationale politiek, bleek dat toch anders. In de kern is de Audicratie eenvoudig, het gaat over hoe je met jezelf (je Zelf) omgaat, hoe je met het Zelf in een ander omgaat en hoe je een samenleving opbouwt. Door welke normen, waarden en principes je laat leiden als individu en als samenleving. Als land kun je hiernaar streven, maar ook als bedrijf kun je er naar streven (om) hoogwaardig te zijn en het menszijn in medewerkers erkenning en ruimte te geven. Ieder mens heeft behoefte aan een rotsvast plateau waar we ons hele leven op kunnen terugvallen. Ieder mens heeft behoefte aan erkenning en waardering van zichzelf en van een ander. Ieder mens heeft behoefte aan dat er echt naar hem of haar wordt geluisterd door iemand die daartoe bewust een poging doet. Dus het is maar goed, denk ik zo, dat ieder mens de mogelijkheid en de capaciteit heeft om dit te bewerkstelligen. Voor de ander en voor zichzelf.


Dankwoord

Zoals we beiden vanaf het begin al weten, waarde lezer, zijn we aan het einde gekomen van deze reeks over de Audicratie. Ook mijn stage is bijna tot zijn einde gekomen. Normaal zou ik zeggen dat ik terug ga naar de Universiteit, maar met de recente lockdown, je weet wel, die van 14 december (jij zal dit begin 2021 lezen) is mijn laptop de komende maanden gepromoveerd tot Universiteit. Ik heb erg veel geluk gehad dat ik stage kon lopen bij de Stichting. Vanwege de corona pandemie is het stage aanbod in Europa gereduceerd tot een kwart van het normale aanbod. Gelukkig voor mij verwelkomde Suzanne Pepping mij met open armen en bood zij mij die ruimte, erkenning en begeleiding die ik nodig had om in vrijheid aan dit project te kunnen werken. Niet alleen had ik anders wellicht geen stage kunnen lopen, met een studieachterstand als gevolg, maar dan had ik ook deze drie maanden vooral thuisgezeten zonder iets omhanden behalve het omgaan met een voor mij nieuwe realiteit, deze Ongekende Onbekendheid. Voor dit alles, en de onvermoeibare feedback over elk artikel, soms wel drie keer wanneer ik de tekst niet met rust kon laten, ben ik haar enorm erkentelijk en dankbaar.

Ook mijn moeder, Desiree Wennekes, ben ik erkentelijk en dankbaar voor haar toewijding, geduld en haar kennis van de Audicratie, die bijna net zo ver terug gaat als die van mijn vader en voor het nakijken van de tekst op onjuistheden. Ten slotte ben ik dankbaar voor de inzet van Eva de Vries die deze kastanjes van artikelen steeds wikt en weegt op fouten in de spelling en zinsbouw voordat ze het vuur in gaan.


Geschreven door Iskander Derkse, februari 2020

Lees de hele artikelenreeks hier.


Verwijzingen en bronnen van derden:

[1] Pelletier, L. G., Séguin-Lévesque, C., & Legault, L. (2002). Pressure from above and pressure from below as determinants of teachers’ motivation and teaching behaviors. Journal of Educational Psychology, 94(1), 186–196. https://doi.org/10.1037/0022-0663.94.1.186

Kelvin, L. (2016). Role of Motivation in Teacher’s Job Performance in Public and Private Secondary Schools In Tabora Municipality. Dissertation. University of Tanzania.

Mark, A. (2015). Factors Influencing Teachers’ Motivation and Job Performance in Kibaha District, Tanzania. Dissertation. University of Tanzania.

Lopez, Nora & Irene, Elmer. (2018). Motivation and Commitment to Teaching among Pre-service Teachers of a State University in Samar, Philippines.